بونلار لازيم

آلت دا گئده ن يازيني، يازارين آنلاديق لاري سانين؛ دوغرو يانليش ليق ايمكاني وار.

دونيانين جانلي ديللرين دن ساييلان توركجه ديل، دونيادا 180 ميليون اينسانا آناديل و40 ميليون اينسانا ايكينجي ديل اولموش^{[قايناق]}، ساييتيم لارين نئچه سينده ده تورك ديلينده دانيشانلاري توم لهجه لريله 250 ميليون دا گتيريليب.

توركجه ديلين توم لهجه لرينده ساييلان بير اؤزه لليك، سايماز فعل لرين اولماسين دان باشقا، هر كيچيك و بؤيوك دوروم، آراج، سورون و باشقا اينسانين بئينينه گلن سؤزلرين اؤزه ل آدلاماسي دي.

اؤرنه ك اوچون هر بير حئيوانين هر ياشين دا اؤزه ل آدي، ديشي اينه يي اؤرنه يين: بيزوو، دانا، سيغير، اينه ك و ...

توركجه ده يئر و مكان لارا دا تايماز بير آدلانما گؤروشمه ك ده دير.

ان بؤيوك مكاني يئر و اؤلچوسونه باغلي اؤلكه، يورد، بؤلگه و داها آدلار آيدين دير.

يئر و مكاني گؤسته رن سؤزلردن بيري ده ره/را سؤزودور. نظره گلير توركجه ده بو سؤز ان كيچيك يئرلري آچيقلاماغا ايشله نير و "يئر" سؤزونون قارشي سين دا دوروب. بير نئچه كلمه ده ده ره/ را سؤزونون زامان و چاغ ايله ايلگيسي گؤرونمك ده دير.

ره/ را سؤزونون گونوموزده كي ديليميزده اؤرنه ك لري:

1- بورا/ اورا: بو + را = بو يئر، بو مكان؛ او + را = او يئر، او مكان

2- هارا(استانبولجا دا: نه ره): ها + را = هانكي يئر، هانكي مكان؛ نه + ره = نه يئر، نه مكان

3- سونرا: سون + را = سون آن، سون لحظه؛ ره/ را سؤزو بو كلمه ده چاغ و آن آنلامين وئرير، بلكي ده گونوموزده ده ييشيليب بو آنلامدا ايشله نير.

4- به ره(bərə) = به ك ره (bəkrə)= برك ره(bərkrə) = برك + ره = برك يئر، محكم يئر؛ چايلارين يانيندا اكينچي لر سو موتورلارين يئرلشديق لاري كيچيك بير يئر.

5- آرا = آررا = آر + را = كيچيك فاصله، كيچيك يول؛ آر توركجه ده گزمه ك، آختارماق، يول، فاصله آنلاميندا گلير.

...

آرتيق بيلگي نيز ايسه اوياريمينيز اولسا بيزيمله آرادا قويون لوتفن.

فردوسي پور، تيراختور چي لار و مملكتي قاتان بير اوشاق؛

1- ايران دا فوتبالچي لار و ايدمان چي لار آراسيندا تانينميش، عادل فردوسي پورون تايماز بير هوشو، چاليشقان بير بئييني اولماسينا بير شوبهه اولا بيلمه ز. بونو دانان لار دوكتورا بير باش چكمه لي ديلر. فردوسي پورون آدلانماسين دا 90 آدلي وئرليشي نين اؤزه ل يئري آيدين دير. بو وئرليشه باخان لار گوجونه فردوسي پور بير چوخ فوتبال دا چاليشان لاري قورخويا سالميشدير و اونون هاواسي ايله اوينامييان لارين قارا گونلري اولموشدور.

2- تيراختورون ليگه چيخماسي و داليسي جا شاشديريجي، سايماز يارديمچي لاري باش دا فردوسي پورو سئوينديرميش، هر زامان اونلاري تعريف له ميشدير. بو يارديمچي لارين سايي ايراندا بير اولماغي،  فراز كمالوند 90 وئرليشين ده سؤيله ميش، فردوسي پوريله سؤزو چيخان زامان، عادل كمالوندي يئره وورماق ايسته دي. 90 دا بير ياريش ايله ثابت اولدو كمالوندين سؤزو دوغرو دئييل و عادل بونا گووه نه راق اؤز يانين دا كمالوندين يئره دوشمه سين ايناندي. آما عادل اونوتموشدو كي يئره وورماغا باشدا تيراختورچي لاريله بيرله شمه ليدي. ياريش دان سونراكي هفته ده عادل چاليشدي بو ايشي گؤره آما بي شرف هاراي لارين دا سسي باتميشدير. او گوندن عادل بو يارديمچي لارين گؤزون دن دوشدو. او گوندن بري فردوسي پورون تيراختور و آذربايجان تاخيم لارين دا اوينامي يوخودور و نه قدر دانيشيب، آچيخلاماسي نا دا هئچ كيم باش وئرمه دي.

3- امير قلعه نوعي و فردوسي پورون بيربيرلريندن آجيق لي اولماق لاري هامييا آيدين اولموش، امير پاشانين تيراختورا گلمه سي ده بو آجيغي گونو گوندن آرتيق آچيخلاميش دير. فردوسي پور بو ايل نئچه سئري ايسته ميشدير اميرپاشا ني چالا و بير يئره چاتماميش دير. ايكي هفته اؤنجه، عادل بي شرف سسيني ائشيده راق چاليشدي بو سسي تيراختورون مسئوللاري و ليدئرلرينه ياپيشدير سين آما گئنه بير يئره چاتمادي.

سوندا عادل ايكي ايل اؤنجه كي نقشه سين بيرده يولا سالماق ايسته ميش دير، آما بو دفه ايكي ايل اؤنجه كي يانليشي يادين دان چيخارتمييب، ياني تيراختورچولار ايله بيرله شمه ك.

4- ايكي هفته اؤنجه دن عادل تيراختورچولارين شعارلارين وئرليشين ده يايميش، فارسجايا چئويريب، توركجه اوخوموش و بو هفته بونلاردان سونرا مملكتي قاتان بير اوشاق فيلمينه ده گؤسته رميش. بو فيلم گؤسته ريله ندن سونرا بير چوخ تيراختور چي لار فردوسي پور ايله باريشماق دان، بيرله شماق دان دانيش ديلار.

باشدا دئديغيميز كيمي عادلين هوشونا شوبهه سي اولان لار دوكتورا گئتمه لي ديلر. فردوسي پور وئرليشي نين هر بير ثانيه سين ده بيلير نه ايش گؤرور و بو كي دئييله بو فيلم اليندن چيخيب، بير جوكا بنزه ر. اليندن چيخيرسا نيه بو اوچ ايلده بئله اولماميش دير؟!

5- منجه گلن فصل اميرپاشانين تبريزده قالماسين اينانان فردوسي پور چاليشير بيز و مسئوللاريميز، مربي ميز، اويونچو لاريميز آراسيندا فاصله يارادا. اينانمييان لار بوندان بئله 90 آ، ديققت لي باخا بيلر لر. اميرپاشا، جعفريه توخونماغين گؤره بيله ريق. آياق اولاراق ايكي ايل اؤنجه كي كيمي جاوابين وئرمه لييق.

12 ارديبهشت، سالروز شهادت استاد شهيد مرتضي مطهري، در تقويم رسمي ايران به نام روز معلم نام گذاري شده است. در رابطه با شهيد مرتضي مطهري و جايگاه علمي و معنوي ايشان بسياري از بزرگان معاصر ايشان را ستوده و جايگاهشان را تبيين كرده اند. لكن نگارنده را در اين زمينه توضيحي نيست.

چند هفته پيش در مراسم جشن جهاني نوروز در تاجيكستان، سخن از وامداري دين اسلام و تشيع به فردوسي رفته بود. تا آنجا كه تداوم حيات اسلام، بدون وجود فردوسي و نگارش شاهنامه ايشان، غير ممكن توصيف شده بود.

شهيد مطهري در كتاب سيري در سيره نبوي، صفحه 67 و 68 در مقايسه برهان و شعر چنين مي گويد:

"اما مى رويم سراغ شعر. شعر يعنى چيزى كه مثل موم در اختيار انسان است.انسان مى تواند براى هر چيزى مطابق ميل خودش با تشبيه و استعاره و تخيل يك

چيزى بسازد. شعر است ديگر، منطق و برهان كه نيست. مثلًا به شاعر مى گويند فلان چيز را مدح كن، مدح مى كند. همان را بگويند مذمت كن، مذمت مى كند. فردوسى يك روز از سلطان محمود خوشش مى آيد، او را مدح مى كند چه مدحى!:

جهاندار محمود شاه بزرگ

به آبشخور آرد همى ميش و گرگ

يك روز هم از او بدش مى آيد و مى رنجد، مى گويد:

اگر مادرشاه بانو بُدى

مرا سيم و زر تا به زانو بُدى

همانا كه شه نانوازاده است

بهاى ته نان به من داده است"

اين تنها مثالي بود از اغراق عده اي درباره گذشتگانشان. سخت نيست يافتن نمونه هاي ديگر.

ائدوارد كاوانئس ين "12 حئيوانلي تورك چاغ ساياري¹ " آدلي آراشديرماسينا گؤره آسيادا فايدالانان 12 حئيوانلي سايار، تورك لره عاييد بير تقويم سيستئمييدي و چين لي لر بو تقويمي تورك لر دن آلميش لاردي(آلميشديلار). بونا گؤره كاوانئس آراشديرماسي نين آديني "12 حئيوانلي تورك ساياري" قويموشدور.

1.“Le Cycle turc des Douze Animaux 12 Hayvanlı Türk Takvimi”

اؤزلليك لري

ساغ بير اينسانين ياشامين 60 ايل توتاراق، 60 ايلين 5 قاتي اولان 12 ايلليق دؤنه م لريله گؤك تورك لر، اويغور تورك لر، تونا و ايديل بولغارلاري همي ده هيونگ نو لار چينين قوزئيين ده بيلينديق لاري اوچون احتماله ن فايدالانميش لاردي. گؤك تورك يازيت لاري، اويغور كيتاب و حوقوق بلگه(سند) لري، تونا بولغارلاري نين يازيت لاري، بولغار خاقان لاري ليستي و ماناس داستانين داكي بعضي اولاي لار بو سايار ايله تاريخ لنديريلميش دير.

بو تقويم ده هر حئيوان بير ايلي گؤسته رير. اؤرنه ك اوچون اژدرها(باليق) ايلي، و هر ايلين او حئيوانين اؤزلليك لرينه گؤره شكيللنديغينا اينانيلير. اؤرنه ك اوچون مايمون ايلينده ايلنجه و حيله نين آرتاجاغي اينانيشي وار. چاغ آدي وئريله ن بو تقويمين دؤنه ملري (چاغ= 60 ايل) اورتالاما بير اينسانين عؤمورودور. 12 حئيوانلي تورك تقويمي مه ته خانين تخته چيخيش تاريخي اولان، ميلاددان اؤنجه 209 دا باشلار.

ايللر

ياكوت لار(ساخالار) ايسه 12 حئويان يئرينه، 12 تانريلاري نين آدلارين دان فايدالانميش لاردي:

1.جؤهؤگؤي 2. آييسيت 3. اييئهسيت 4.آييغ 5.بوغور 6.جاهين 7.سوغورون 8.خوتوي 9.باياناي 10.سه هه ن 11.تانخا 12.اوتون

موسيم لر

آيلار

بير ايل 12 آي و هر آي 30 گون اولموشدور. آيلار بيرينچاي(بيرينجي آي)، ايكينچاي(ايكينجي آي)، اوچونچاي(اوچونجو آي)، ... و اونيكينچاي(او ايكينجي آي) آدلانميشدير.

اوشلاق آي: يادا آشلاق آي اؤزلليك له آوراسيا كؤچه ري خلق لرينده و تورك لرين شامان تقويمين ده بيرينجي آي دير. اولوغ قون(اولو گون) ياني نوروز قوتلامالاري ايله بيرليك ده باشلار. بو ياز شنليغي و قوتلامالار و گله نك سل(سنتي) ايلنجه لر ايله بيرليك ده حياتا كئچيريلير و گونوموز ده ده دوام ائتمك ده دير.

سون آي: تورك لرين كولتوروندا ايلين ايلك ياريسي اولموش سوناي، اؤزلليك له آذربايجان فولكورون دا ياي موسيمي نين سون آيلي گئجه لرين ده اولور. آذربايجان دا آي و گونش سئوگي ديلر. اونلارين سئوگي سي سونسوز دور. آما اونلار هئچ بير زامان بيربيرينه قوووشمازلار. آنجاق گئجه و گونوزون برابر اولماق بو گونده، بو سونسوز سئودالي لار بيربيرينين اوزون گؤره بيليرلر. آما سونرا قوووشمادان گئنه غيب اولورلار. آذربايجان دا بو گئجه ده چئشيت لي اويون لار اوينانار.

گونلر

تورك تقويمينده بير گون 12 بؤلومه آيريلير. هر بؤلومه "چاغ" آدي وئريليردي. بير چاغ ايكي ساعات اولموشدور. هر چاغ دا 8 "كه ه" دن عبارت ايدي.

قايناق: ويكيپئدي

اورتا آسيا تورك لري نين ايلك فايدالانديغي يازي سيستئمي اولموش، اورخون و يا گؤگ تورك الفباسي، گؤك تورك لره باغلي اورخون يازيت لارين دا فايدالانماق دان اؤتورو بو آديله تانينيب.

ايكي يوز ايل ميلاتدان اؤنجه تورك لريله ايشله نيله ن بو الفبا(بويوك هون خانليغي)، 8 يوز ايل ميلاتدان سونرايا قدر گؤك تورك لر آراسين دا يئري واريميش. سونرا لار اويغور، عرب و لاتين الفبالاري بو الفبانين يئرين توتموشدور.

بو الفبانين وارليغين، ياني اورخون داش يازيت لاري نين اولماسين، "تاريخ جهانگشا" آدلي كيتاب دا سؤزو وار. 1721 ميلاد ايلينده بو يازيت لار ايكي آراشديرماچي ايله دونيايا تانيدديريلدي.

بو يازيت لار اورخون، يئني سئي، تالاس، تورپان، آلتاي و قازاقيستان دا گؤرونوب، تاپيليب لار.

آدينيزي اورخون الفباسين دا گؤرمه ك اوچون بوراني تيكله يين!